Kontrol Hissi Üzerine

Zarı daha sert atarsın. Sanki bu, sayıyı değiştirecekmiş gibi.
Kornaya basarsın. Işık zaten değişecektir — ama sen basmadan değişseydi, o zafer senin olmazdı.
İnsan böyle çalışır.
Hayatını büyük kararların şekillendirdiğini sanır: hangi meslek, hangi şehir, hangi insan. Oysa yönü değiştiren şeyler çoğu zaman fark edilmeyecek kadar küçüktür. Bir cümleye geç verilen bir cevap. O gün dışarı çıkmamaya karar vermek. Ya da tam tersine, hiçbir sebep yokken çıkmak.
Büyük kırılmalar, küçük sapmaların birikimidir.
Zihin ise geriye dönüp baktığında bu dağınık noktaları birleştirir. Bir anlatı kurar: “Böyle olması gerekiyordu.” Halbuki çoğu şeyin olması gerekmiyordu. Oldu sadece. Ama insan rastlantıya tahammül edemez — ona anlam giydirir, üzerine bir neden diker.
Buna psikolojide kontrol yanılsaması deniyor.
Ama yanılsama kelimesi yanıltıcı. Sanki düzeltilebilir bir hata gibi duyuluyor. Oysa bu, zihnin hayatta kalma biçimi. Belirsizlikle yüzleşmek yerine onu geçici olarak susturmak. Plan yapmak bu yüzden rahatlatıcıdır — geleceği gerçekten düzenlediğimiz için değil, onu dizginlediğimizi hissettiğimiz için.
İlginç olan şu:
En çok plan yapan insanlar bile hayatlarının en belirleyici anlarını planlamaz. O anlar genelde hazırlıksız yakalar. Ve çoğu zaman “yanlış zaman” gibi görünür.
Belki de doğru zaman diye bir şey yoktur.
Sadece sonradan doğru kabul edilen zamanlar vardır.
Bir başka paradoks: İnsan seçeneklerinin fazla olmasını özgürlük sanır. Ama seçenek arttıkça kararın ağırlığı da artar. Seçmediğin her ihtimal, zihninde yaşamaya devam eder. Seçim yapmak biraz da alternatif hayatları öldürmektir.
Ve o öldürdüğün ihtimaller geri gelir.
“Acaba?” şeklinde.
Zihin bu “acaba”larla dolu bir arşivdir. Gerçekleşmeyen hayatların sessiz kataloğu.
Buna rağmen insan ilerler. Çünkü geriye dönmek mümkün değildir — ama zihinde geri dönmek sınırsızdır. Bu yüzden bazı insanlar fiziksel olarak ilerlerken zihinsel olarak hep geçmişte dolaşır. İki yerde birden, ikisinde de tam değil.
Kontrol aslında şudur:
Gerçekliği yönetmek değil, onu nasıl hatırlayacağını seçmek.
İnsan hayatını yaşarken değil, hatırlarken şekillendirir.