Elias Canetti – Marekeş’te Sesler / “Kafes Arkasındaki Kadın” Üzerine

Elias Canetti’nin Marekeş’te Sesler kitabındaki “Kafes Arkasındaki Kadın” bölümü, bir hikâyeden çok bir bakış sınavıdır. Okur, anlatılan kadını değil; anlatıcının ve bizim bakışımızı sorgular.
Kadın oradadır. Görülür. Hatta sergilenir. Ama konuşamaz. Kafes yalnızca fiziksel bir sınır değildir; anlamın, sözün ve karşılığın önünde durur. Canetti, bu sahnede Doğu’yu anlatıyor gibi görünürken aslında seyretmenin iktidarını açığa çıkarır. Görenin üstünlüğü, görülenin suskunluğu üzerinden kurulur.
Metnin rahatsız edici gücü tam da buradadır:
Kadının sessizliği masum değildir; zorunludur. Onun hikâyesini biz tamamlarız, ama hiçbir zaman doğrulayamayız. Çünkü anlatma hakkı ona ait değildir. Bu, yalnızca kadına değil, her türlü susturulmuş insana dair evrensel bir durumdur.
Canetti’nin başarısı, merhamet üretmekte değil; okurun konforunu bozmakta yatar. Okur, bir süre sonra kadına değil, kendine bakmaya başlar:
Ben neyi görüyorum?
Ne adına bakıyorum?
Ve susan birine bakarken aslında neyi tüketiyorum?
Bu metin, kalabalıkların, kültürlerin ya da coğrafyaların değil; gücün sessizce işleyişinin hikâyesidir. Ve belki de bu yüzden, yıllar sonra bile insanın içinde rahatsız edici bir yankı bırakır.